پسین جنوب/امید علی معزی :

دهکویه شهری است با قدمت بیش از هزار ساله ، گواه این گفتار قلعه گبری است در جنوب غربی دهکویه بر فراز تپه ای که اهالی آن را قلات می نامند. از نام قلعه برمی آید که اهالی دهکویه در گذشته زرتشتی بوده اند. ودر حدود قرن چهارم هجری دین اسلام را پذیرا شده اند.

در مورد وجه تسمیه دهکویه نظریات زیادی مطرح شده که به صورت مستند به به هریک از آن ها می پردازیم.

اصفهان کوچک :

عده ای بدون ذکر هیچ سند و مدرک تاریخی فقط با استناد به این حکایت غیر مستند ، نام قدیم دهکویه را «اصفهان کوچک» می دانند.

سپاهیان شاهسون صفوی به سرکردگی امام قلی خان و با یاری تفنگچی های لارستانی جهت آزاد کردن بندر مهم گمبرون(بندرعباس کنونی) از چنگال پرتغالی ها پس از ورود به دهکویه در محلی به نام « تنب نقاره خانه » مردم مهمان نواز دهکویه با ساز و دهل به استقبال آن ها رفتند ، به گونه ای که در هیچ جایی چنین مجلل و با شکوه از لشکریان ارتش ایران در عصر صفوی استقبال به عمل نیامده بود. فرمانده سپاه از مراسم خیر مقدم بسیار شادمان شد و گفت : اینجا یک اصفهان کوچک و نیز خانه خودم و خانه دوم من است و پیشنهاد داد نام دهکویه به اصفهان کوچک تغییر یابد . اگر این حکایت تاریخی صحیح بوده و چنین پیشنهادی مطرح شده باشد ، قطعا توسط اهالی دهکویه پذیرفته نشده وگرنه امروز نام دهکویه اصفهان کوچک بود.

دِهکُرد :

شوالیه شاردن سیاح فرانسوی دهکویه را « دهکُرد » ثبت کرده و در سفرنامه او می خوانیم : « پس از دو ساعت راه سپردن به دهی رسیدیم به نام دِهکُرد که دارای یک کاروانسرای بزرگ در جلو آبادی است . »

نویسنده تاریخ شرف الدین نژاد مردم لارستان را کرد دانسته اما مورخ لاری گوید : « در این زمینه تاریخ شرف الدین به خطا رفته است . ولی ممکن است عده ای در قدیم به نام تبعید یا به نام دیگری به لارستان سوق داده شده باشند . »

بر این اساس شاید بتوان گفت که دهکویه در قدیم مامن عده ای از کردهای مهاجر بوده است . در کتاب لارستان کهن در این مورد این گونه آمده است : « ممکن است این قریه و قریه دیگری که در جنوب آن واقع است و به نام کورده نامیده می شود در زمان صفویه محل اقامت دو قبیله کرد بوده اند.»

این نظریه موقعی تقویت  می شود که در بخش هایی از فارس قبیله هایی از کردها مانند شبانکاره حکومت می کرده اند و گستره حکومت آن ها از نیریز تا داراب یعنی مرز لارستان بوده است . و همچنین اتابکان فارس نیز کرد بوده اند .

در تایید این نظریه می توان به شعری حماسی سروده  «ملا محمدِ رضا» یکی از شاعران دهکویی در شرح درگیری اهالی دهکویه با قبیله ای از ترکان  اشاره کرد که  پسوند کرد به نام یکی از اهالی دهکویه اضافه کرده است :

محمد کریم کریمای کُرد           تراش گلوله در آن دشت خورد

دَه کوه :

اما عده ای دیگر نام قدیم دهکویه را  « دَه کوه » می دانند به دلیل این که کوه های بسیاری اطراف آن قرار گرفته است . در موارد بسیاری جهان گردان خارجی که از این منطقه عبور کرده اند نام دهکویه را       «دِهکوه » ثبت کرده اند . که شاید بتواند دلیلی بر اثبات این مدعا باشد.

دَه کوی :

دکتر اسدالله نوروزی نظریه دیگری دارند و می گویند :  « به اعتقاد قریب به یقین دَه + کوی + ه (دهکویه) به آبادی اطلاق می شده است که چندین محله ( کوی ) داشته است نه به زعم برخی « دَهکوه» که در آن صورت با «ه» نسبت دهکوهه می شد نه دهکویه! و آن چه که برخی مستشرقین محترم نوشته اند « دهکرد » سندیت ندارد  که حاصل افسانه بافی مورخان است  نه تحقیقی باستان شناسانه ! موضوعی که حتی از خیال پردازی هجرت مردم لار دماوند به این دیار و تشکیل سرزمین لارستان نیز غیر قابل قبول تر است.» دليل اين مدعا وجود چهار قبرستان مستقل در چهار نقطه دهكويه است .

دِه کوه :

 به دليل اين كه در اكثر نقشه هاي تاريخي نام دهكويه به صورت dehikoh ثبت شده عده اي نظرشان اين است دهكويه از دو بخش ده + كوه تشكيل شده و يعني دهي كه در پاي كوه ساخته شده است . زيرا دهكويه در امتداد و در پاي  تپه اي مشهور به قلات قرار دارد .

دَئینگهو :

واژه « دَئینگهو »  در زبان اوستایی که از زبان های باستانی ایران است  به معنی ، ده ، ولایت و ایالت  است . نام هایی که برای دهکویه توسط سیاحان خارجی ثبت شده از این قرار است :  دکوه ، دهکورد ، دهیکوه ، دَئکو ، دِهَکی ، دهوکو .  اگر به نام های ثبت شده برای دهکویه توجه کنیم خواهیم دید که چهار حرف « د ، ه ، ک ، و »  مشترک است و همان چهار حرفی اصلی است که  در واژه « دَئینگهو»  نیز دیده می شود با این تفاوت که حرف « گ » تبدیل به « ک » شده است .

با این وصف می توان گفت ممكن است نام قدیم دهکویه در ابتدا « دَئینگهو » بوده ولی به مرور زمان تغییر یافته به این صورت :

دَئینگهو- دَئیکهو (چون نون قبل از « گ » معمولا تلفظ   نمی شود و یا از داخل بینی به صورت کاملا مخفی بیان می شود و تبدیل حرف « گ » به « ک » ) ـ دَئيکهو   ( و اگر کلمه دئیکهو را سریع و پشت سر هم تلفظ کنیم حروف  « ی و ه » خود به خود حذف خواهند شد و به مرور زمان  این اتفاق رخ داده  ) در گویش دهکویی دهکویه به صورت «دئَکِه» تلفظ می شود ،   چون در گویش دهکویی صدای « او» در مواردی تبدیل به صدای « اِ»   می گردد . پس می توان گفت که نام دهکویه در ابتدا « دَئینگهو » بوده و به مرور زمان تبدیل به  « دَئکو و دَهکو» شده که به اشتباه بعدها یک « ي ـ ه»  نیز به آن افزوده شده .

دِه اَ کِه :

آخرین نظریه ای که مطرح می شود که از نظر نگارنده صحیح ترین نظر است این است که ، نام قدیم دهکویه « دِه اَ کِه» بوده که در گویش لاری به آن «دِیَکو» گویند وبرخی از جهان گردان نیز نام دهکویه را «دِهَکی»ثبت کرده اند . یعنی دهی که بر بالای کوه قرار دارد. در تایید این مدعا در کتاب «لغت فرس» یا فرهنگ اسدی که در قرن پنجم هجری نگاشته شده آمده است :   

کلات(قلات) دیهی باشد کوچک بر بلندی ، چون دزگاهی و اگر نیز خراب بود : دقیقی در این مورد گوید :

تیر تو ازکلات فرود آورد هزبر     تیغ تو از فرات برآرد نهنگ را

کلات در برخی از گویش ها همچون دهکویه قلات گفته می شود . مانند روستای تاریخی قلات در نزدیکی شیراز که در دامنه کوه قرار دارد.

بر اساس تعریفی که اسدی طوسی از قلات ارایه کرده می توان گفت، نام دهکویه از سه بخش دِه+اَ+کِه تشکیل شده است : در گویش دهکویی «دِه» همان روستاست.«اَ» به معنی «به» یا «روی» است. مثلا دراصطلاح « اَلِی تُمب» و «کِه» به معنی کوه است.

منابع :

• تاریخ لارستان ، سید علاء الدین مورخ لاری، تصحیح محمد باقر وثوقی ، انتشارات راهگشا ، شیراز 1371
• تاریخ مفصل لارستان ، جمعی از نویسندگان ، نشر همسایه ، 1385
• لارستان کهن و فرهنگ لارستانی ، احمد اقتداری ، انتشارات جهان معاصر ، چاپ دوم تهران 1371
• لغت فُرس ، تالیف ابومنصور علی بن احمد اسدی طوسی ، به تصحیح عباس اقبال ، تهران چاپخانه مجلس ، 1319 شمسی
• خود آموز خط و زبان اوستایی ، هاشم رضی ، انتشارات فرَوَهر ،1373